Het noorderlicht, met een schaduwkant

Niet alles is wetenschappelijk verklaard.
Maar soms ben je héél zeker over een verklaring voor een mysterie.
Ik zit in die fase.

Amper drie dagen heb ik getwijfeld over iets waarover wetenschappers zich nog niet hebben uitgesproken.

Ik ken nog niet alle details, maar toch wil ik mijn vaststelling al wereldkundig maken. Misschien pikt men mijn bevindingen meteen op voor Nature, ’s werelds meest toonaangevende multidisciplinaire wetenschappelijke tijdschrift.

Het gaat over het noorderlicht.

Nu is er al heel wat gekend over dat fenomeen, maar toch niet alles.
Zo is het nog niet gekend wat de impact is van het noorderlicht op levende wezens.

Mijn mogelijkheden om onderzoek te doen zijn beperkt.

Als levende wezens heb ik slechts twee konijnen en twee duiven. Daarmee moet ik het doen, en daardoor is mijn steekproefgrootte beperkt om sluitende wetenschappelijke conclusies te trekken.

Toch zal ik niet verder nagaan hoe mijn konijnen zich gedragen bij noorderlicht. Mijn langoor zit immers altijd ergens anders in de tuin. Zoek die maar eens in het donker. Tegen dat je het konijn gevonden hebt, kan het noorderlicht al gedaan zijn.

Mijn koppeltje duiven zit tijdens de nacht daarentegen wel altijd op hetzelfde veilige plekje. Vanuit hun slaapplaats kijken mijn Gentse kroppers naar het noorden, over een open ruimte. Ideaal dus om te observeren welke impact het noorderlicht heeft op levende wezens.

Ik hoor je al reageren: “Slechts twee duiven? Griet is daar ook nog.”

Akkoord, maar ze vertikt het om in de winteravonden lang buiten te staan.

Trouwens, ik ben ook geen voorstander om het onderzoek met Griet te doen, want volgens de christelijke leer raakte de maagd Maria in verwachting door de Heilige Geest. Op oude schilderijen wordt de Heilige Geest voorgesteld als een duif gedragen door licht. Dat licht werd later vaak voorgesteld als iets plots, overweldigend, elektrisch en onontkoombaar.

De Bijbel beschrijft de situatie voor mij te onduidelijk. Ik kan mijn pap niet koelen met iets als: “De Heilige Geest zal over u komen en de kracht van de Allerhoogste zal u overschaduwen.”

Ik neem dus geen risico met Griet. Met twee kinderen heb ik genoeg en ik wil niet dat ik, zoals Jozef, pluspapa moet worden van een kind waarvan mijn Gentse kropper de natuurlijke of geestelijke — whatever — vader zou kunnen zijn.

Dus het zijn enkel mijn duiven die in het Nature-artikel zouden kunnen komen.

Bij het laatste sterk waarneembare noorderlicht, in de avond van maandag 19 januari 2026, keek ik naar een leuk tv-programma en was mijn jeneverglaasje net vol. Dat weerhield mij ervan om te gaan kijken hoe mijn duiven zich gedroegen onder invloed van het noorderlicht.

Spijtig, want op dinsdag vielen mijn wetenschappelijke mogelijkheden volledig weg. Ik kon mijn observatie-eenheid, mijn Gentse kroppers, niet meer vinden. Ze waren ervandoor.

Gedaan met mijn wetenschappelijke ambities.

Of toch niet helemaal…

Pas nadat ik een artikel las op VRT NWS las besefte ik dat er werk op de plank lag voor mij.

Ik las:
Het waren maandagavond dan ook unieke omstandigheden, benadrukt de directeur van Urania. “Door die zonnestormen zijn er gaswolken de ruimte ingestuurd aan 1.000 kilometer per seconde, dubbel zo snel als normaal. In amper 48 uur bereikten ze de aarde. Door die snelheid zijn de geladen deeltjes van de zon ook veel verder doorgedrongen dan het poolgebied. Wanneer die reageren met de atmosfeer op 70 kilometer hoogte zie je groen en roze licht.”
Zelfs de vele leden van Urania die de ruimte op de voet volgen, waren verrast. “Deze intensiteit had niemand voorspeld. Tot 22 uur gisteravond, toen onze WhatsApp-groep begon te ontploffen en de eerste waarnemingen van overal in Vlaanderen kwamen”, zegt Van Den Broeck.

Ineens besefte ik dat mijn Gentse kroppers wel eens schrik konden hebben gehad van het noorderlicht.

Thomas en Marc, ervaren duivenliefhebbers, hadden hier nog nooit van gehoord. Verstoord aardmagnetisme zagen ze als mogelijke oorzaak voor een oriëntatieprobleem bij het vliegen… Maar mijn duiven zaten stil, in slaapmodus.

Ik zocht naar alle beschikbare informatie over het noorderlicht, gecombineerd met aardmagnetische verstoringen én vooral de impact ervan op duiven.

De beschikbare informatie viel tegen. Mijn onderzoeksonderwerp bleek grotendeels onontgonnen terrein te zijn.

Ik maak een samenvatting van wat ik kon vinden:

Bij hevige zonneactiviteit worden geladen deeltjes (elektronen en protonen) intenser de ruimte in geslingerd.

Die deeltjes worden door het aardmagnetisch veld afgebogen naar de polen. Daar volgen ze de magnetische veldlijnen, maar als er veel zijn kunnen ze het magnetisch veld laten wiebelen.

Duiven hebben een soort magnetisch kompas in hun lichaam. Ze oriënteren zich deels op het aardmagnetisch veld, dat dus verstoord kan zijn.

Terug naar de deeltjes…

Terwijl de deeltjes in de atmosfeer dringen, botsen ze met gassen en ontstaat er licht, wat we noorderlicht noemen.

De verschillende gassen, die zich elk op een bepaalde hoogte bevinden, zorgen voor een specifieke kleur.

De meest voorkomende groene kleur ontstaat wanneer de deeltjes botsen met zuurstof op zo’n 100 tot 150 km hoogte. De zeldzamere rode kleur ontstaat bij minder zuurstof boven de 200 km.
De paarsblauwe kleur ontstaat door de botsing met stikstof.

Het noorderlicht bestaat dus niet uit één kleur, maar uit een mengsel van emissies. Ons oog heeft drie types kegeltjes die elk reageren op een bepaalde lichtgolflengte, met wat overlap. Ons brein reduceert die kegeltjesinformatie tot één kleur. Ons brein maakt van het noorderlicht een overwegend groene kleur.

Blijkt dat duiven méér zien dan mensen. Ze kunnen ook ultraviolet en gepolariseerd licht waarnemen, kleuren die voor ons eenvoudigweg niet bestaan.

Dat komt omdat duiven vier aparte kegeltypes hebben voor UV, blauw, groen en rood. De kegeltjes hebben minder overlap en reageren strikter op het groene zuurstoflicht, het blauwe stikstoflicht en het UV-licht, zonder dat ze tot één kleur versmelten.

Het noorderlicht is voor een duif dus niet groen, niet blauw, maar een complex patroon van kleur, intensiteit en richting.

Tot zover mijn samenvatting van de wetenschap over ruimtefysica, neurobiologie en zintuiglijke fysiologie.

Maar of mijn duiven stress konden krijgen van het noorderlicht blijft zonder sluitend wetenschappelijk bewijs.
De studies zijn tot nu toe vooral gericht op magnetische veldverstoring en navigatie.
Wél zijn er studies die laten zien dat kunstlicht stressreacties veroorzaakt bij vogels, vooral wanneer ze tijdens hun slaap storend licht ervaren. Dan wordt corticosteron aangemaakt, het belangrijkste stresshormoon bij vogels. Corticosteron is objectief meetbaar in bloed en veren.

(Hitchcockproject.org: Urban wildlife: how noise and light pollution affect birds, 07 Dec. 2020 – To study the impact of noise and light on birds, Ouyang measures a hormone called corticosteron)

Met de informatie van vogelliefhebbers kwam ik een stap verder…
Ik vond de vraag “wat zien duiven?” terug op een Reddit-forum.

Het eerste antwoord van ‘eden-flight’ was meteen to the point:
“Veel vogels kunnen een veel breder kleurenspectrum zien dan wij. Als ik me goed herinner, zien wij ergens rond de paar miljoen kleuren tegenover hun miljarden.
Dingen lijken veel levendiger voor hen, wat ook hun vermogen om effectief in donkere plaatsen te zien kan beïnvloeden, tenzij ze zich daarin specialiseren zoals uilen.
Dingen zoals de Kelvin-waarde van onze dagelijkse gloeilampen lijken voor hen heel anders dan voor ons. Wit licht zal blauwer lijken voor hen, terwijl warm licht roder lijkt. Rood veroorzaakt paringsgedrag terwijl blauw stress veroorzaakt, dus je zou daglicht-Kelvin voor ze willen.”

From < https://www.reddit.com/r/pigeon/comments/1c6l695/what_do_pigeons_see/?tl=nl&captcha=1>

Meteen werd het ook duidelijk waarom ik schrik heb van blauw zwaailicht.
En… waarom ik het warm krijg in het Glazen Straatje in Gent.

Radio 1 hielp me op zaterdagochtend 24 januari nog een stap verder.
Ik hoorde in De Ochtend de reportage van Joris Vergeyle: “Wat is de impact van hormonen op het vrouwelijke brein?”

Oké, ik weet dat ik mij op glad ijs begeef…
Maar Patricia Clement (UGent) legt uit dat hormonale veranderingen de doorbloeding van de hersenen beïnvloeden. En dan krijgen vooral vrouwen hoofdpijn, stress e.d.m. Mannen ook, maar minder.

Dan is 1 en 1 toch 2?

– Duiven schrikken tijdens hun slaap door fel licht.
– Het noorderlicht, met zijn UV-licht, was op 19 januari 2026 héél fel.
– Duiven hebben aparte kegeltjes voor UV en geven sterke prikkels door.
– Het corticosteronhormoon wordt aangemaakt.
– De hormonale verandering veroorzaakt meer doorbloeding in de hersenen, hoe klein ze ook zijn.
– De duiven ervaren stress en pijn.
– En foetsie zijn ze… naar veiligere oorden.

Dezelfde zaterdag, de eerste dag met mooi weer, landden mijn duiven om 14 uur terug!
Na vijf dagen was de schrik weg…

Vandaag nam Marc uit Limburg contact met me op. Hij liet me weten dat zijn broer op dinsdag twee van zijn vier duiven miste.

Toeval?

Mijn hypothese staat recht.
Ik heb mijn Gentse kroppers terug.
Nature heeft mijn artikel nog niet opgepikt,
maar bij het volgende noorderlicht
laat ik mijn jenever toch even staan.

Oh ja — diezelfde zaterdag had ik finaal vier duiven.
Ik ging bij Thomas nog een koppeltje ophalen.
Ik zal tijgertjes leren kweken.